Kruševac I deo
Uvod

Kruševac je moderan grad sa oko 65.000 stanovnika na teritoriji grada i preko 145 hiljada stanovnika na teritoriji Opštine i 101 naseljem, privrednim resursima, razvijenim društvenim delatnostima i duhovnom nadgradnjom. Krusevac danas predstavlja ekonomski, administrativni, kulturni, zdravstveni, obrazovni, informativni i sportski centar od značaja za Republiku Srbiju. Nalazi se izmedju reka Zapadne Morave i Rasine, na železničkoj pruzi Stalać-Kraljevo. Udaljen je oko 190 km od Beograda na severu i 15 km od šumovitog Jastrepca na jugu. Opština Kruševac zahvata površinu od 854 km kvadratnih. Oko 29.900 hektara zemljišta je pod šumama ili 35% ukupne teritorije opštine. Največi kompleks šuma je na planinskom masivu Jastrepca, najšumovitijoj planini na Balkanu. Na teritoriji opštine Kruševac nalaze se značajna izvorišta mineralnih i geotermalnih voda (Bela Voda, Ribarska Banja, Lomnica, Žabare, Čitluk).

Kruševac kroz istoriju

Traganje za njegovim poreklom vodi nas u srednji vek, u doba kneza Lazara, koji ga je uveo u istoriju kao svoju prestonicu. Kada je knez Lazar, prešavši iz Novog Brda, osnovao svoju prestonicu u Kruševcu, grad je postao privredno i kulturno središte Srbije. Kao godina osnivanja uzima se 1371, a verovatno je grad završen za oko dve godine - do 1373. Kruševac su zidali novobrdski majstori koje je knez Lazar doveo sa sobom. Po jednom predanju kaže se da je Kruševac dobio ime po kamenu krušcu, kojim je većim delom grad i sazidan. Tek iz 1376-1377, godine imamo prvi trag o gradu, u bolonjskom prepisu Ravaničke povelje.

Knežev dvor u Kruševcu pokreće mnoge kulturne i graditeljske akcije. Podižu se novi gradovi i manastiri. Živopisna arhitektura Lazarice, Ravanice, Kalenića, Ljubostinje, Naupare, Manasije, Veluća i drugih manastira, zatim gradova: Kruševca, Stalaća, Koznika, Beograda, najbolja su ilustracija ovakve politike. U Kruševcu se okupljaju, pored domaćih, i strani učeni ljudi, koji su u gradu razvili književnost, slikarstvo, arhitekturu, muziku i druge umetnosti.

Uočavajući opasnost od Turaka, knez Lazar razvio je živu saradnju sa susednim vladarima, povezujući se sa nekim od njih i rodbinskim vezama. Dobri odnosi održavani su i sa primorskim gradovima, odakle su dovodjeni najbolji majstori za podizanje manastira i gradova.

Dok se Srbija razvijala i jačala za odbranu, Turci su, posle maričke bitke 1371. godine postepeno nadirali preko Balkana. U dva maha su se sukobili i sa Lazarevim odredima, ali su bili poraženi 1380. godine na Dubrovici kod Paraćina i 1386. kod Pločnika u Toplici. Presudna bitka izmedju vojske kneza Lazara i sultana Murata I odigrala se na Kosovu 1389. godine. Borba se završila pogibijom oba vladara i porazom srpske vojske, koja je, zbog odlučnog otpora brojnijem neprijatelju, postala predmet epskog slavljenja kroz vekove.

Posle kosovske bitke Kruševac postaje prestonica vazalne države, kojom upravlja knjeginja Milica, a zatim njn sin Stefan. On nastavlja uspešne napore, osobito posle bitke kod Angore 1402. godine, da Srbiju ojača i ekonomski i kulturno. Posle smrti despota Stefana 1427. godine, Turci osvajaju Kruševac, 1444. godine ga vraćaju Djurdju Brankoviću, da bi ga konačno probili 1454. godine.

U doba turskog ropstva, grad postepeno gubi svoj značaj i doživljava promenjenu sudbinu. Dobija novo ime – tursko ime: Aladza Hisar (Šareni grad), prema raznobojnim zidovima, crkve i dvora. Jedno vreme je bio i strateški centar za turska osvajanja Evrope.

Za vreme austro-turskog rata 1689. godine Kruševac je doživeo kratkotrajnu slobodu. To se desilo još dva puta u 18. veku: prvi put 1737-1739. godine, a drugi put za vreme Kočine krajine, odnosno austro-turskog rata 1789. godine. Svištovskim mirom ponovo je vraćen Turskoj 1791. godine. Prvi srpski ustanak predstavlja početak konačnog oslobodjenja grada iz viševekovnog ropstva. Kruševac je oslobodjen 1806. i ostao slobodan do 1809. godine, kada je ponovo zauzet. Godine 1810. ustanici ga opet oslobadjaju, ali 1813. godine, sa propašću ustanka, gubi kratkotrajnu slobodu. Oslobodjen je konačno tek 1833. godine.

Po oslobodjenju, počinje nagli razvoj i napredak, za koji grad može da zahvali povoljnom geografskom položaju. Naglo povećanje broja stanovnika, razvoj zanatstva i prva akumulacija kapitala, stvorili su bazu za snažan napredak. Od značajnih datuma u razvoju Kruševca treba pomenuti: 1865. otvorena Gimnazija, 1868. prva apoteka, 1857 prva čitaonica. Izuzetan dogadjaj krajem 19. veka predstavlja proslava 500-godišnjice kosovske bitke 1889. godine. Tada je, u prisustvu brojnih predstavnika svih jugoslovenskuh i slovenskih zemalja, postavljen kamen temeljac za Spomenik kosovskim junacima.

Balkanski ratovi su snažno odjeknuli u rodoljubivom Kruševcu, koji je na front poslao veći broj svojih mladih gradjana.

U prvom svetskom ratu, 1915 godine, grad je primio ogroman broj izbeglica i mnoga ministarstva srpske vlade koja su se povukla ispred najezde neprijatelja sa severa. Za vreme okupacije austrijska vojska je u Kruševcu obrazovala vojni sud, koji je osudio na streljanje i vešanje veliki broj rodoljuba. Grad je oslobodjen u jesen 1918. godine, posle sedmodnevne borbe.
Za vreme drugog svetskog rata Kruševljani su masovno demonstrirali protiv pakta sa Nemačkom 25. marta. Posle demonstracija, 6. aprila, doživeli su bombardovanje fabrika “Obilićevo“ i “Ravnjaka“. Okupacijom streljano je mnogo rodoljuba iz Kruševca. Grad je oslobodjen 14. oktobra 1944. godine, kada su u Kruševac ušle jedinice Crvene armije i prve proleterske divizije.

Tekst poslao: Aleksandar Mitic

Komentari (0) Ostavi komentar